Gulagda bir Nazım kitabı

St. Petersburg merkezli Rus insan hakları örgütü NITs Memorial’in hazırladığı, internet üzerinden erişilebilen bir gulag müzesi projesi var. İngilizcesi şurada.

Müzede Nazım Hikmet’in Rusça bir kitabı da sergileniyor. 1950 tarihli Seçme Şiirler.

nazım

Sağolsunlar, sergilenen diğer parçaların olduğu gibi bu kitabın da hikayesini siteye koymuşlar. Aktarması da benden olsun.

Kitap bugünkü Komi Cumhuriyeti sınırları içerisinde yer alan, politik hükümlüler için özel olarak kurulmuş, meşhur Minlag kampından çıkma. Resimde sağ altta mora çalan mavi renkte KVÇ, yani Kültür-Eğitim Bölümü mührü seçiliyor. Bunun anlamı kitabın kamp idaresinin kontrolünden geçtiği, tutuklu şahsa verilmesinde bir sakınca olmadığı.

Üzerinde kitabı kampa gönderen kişinin 20 Nisan 1951 tarihli armağan notu bulunuyor.

“Elloçka’ya annesinden”

Fanni Markman-Radina kampta tutuklu bulunan kızı Kommunella Markman’a göndermiş. Orijinal isimli bu kız 1924 doğumlu. 1948’de tutuklanmış ve 25 yıl ceza yemiş. Yargılandığı suç “1943-1944 arasında Tiflis’te faaliyet gösteren Beriya’ya Ölüm örgütüne üyelik”. Markman, Stalin ölüp Sovyetler’de işler değişince 1956’da serbest kalmış. O güne dek 7 yılını bu kampta geçirmiş.

Kommunella Markman serbest kalınca kitabı yanında götürmüş. 2011’de kendi elleriyle müzeye bağışlayana kadar da saklamış.

Ella Markman, 2011.

Müze yetkilileri Markman’ın anlatısını kayda geçirmişler:

“İstediğin kadar kitap bulundurmak mümkündü, ama 1952 en kötü yıldı. Sovyetler Birliği’nin dünyada politik açıdan içinde bulunduğu vaziyet kampa fazlasıyla yansıyordu. 1952’de Batı’yla aramızdaki durum kuvvetli bir biçimde keskinleşti <…> [kamptaki] durum da sertleşti. Elimizdeki kitapları toplamaya başladılar. Bazılarına KVÇ mührü vurup geri veriyorlardı. Barakalarda mühürsüz kitap bulundurmak yasaktı. Bende şöyle kalın bir Lermontov kitabı vardı. Birgün iki kadın gardiyan geldi. Biri normal, diğeri çok kötü bir gardiyandı. Sıçan derdik ona. Gardiyanlık görevlerini hevesle yerine getirirdi. <…> Neyse, bu kitaplarıma baktı. Bunu aldı ve dedi ki “Alıyoruz!”. Öbür gardiyan “Ama bu Lermontov” dedi. Bu “Baksana şuna, Çarlık rütbeleri var üzerinde! Bırakamayız, alıyoruz!” dedi. İşte böyle aldılar Lermontov’u elimden. Akşamleyin bir şey için yemekhaneye inmiştim. <…> Baktım, sıçan oturmuş, dudaklarını kıpırdatarak bir şeyler okuyor. Okuması-yazması zayıftı. Bir göz attım, Mtsıri‘nin dizelerini okuyor. Ve ağlıyor!”

lermontov

Ella Markman’ın hikayesi bu kadar. Nazım’ın 1949 Mayısında, yani Ella Markman Minlag’da iken yazdığı, 1950 tarihli bu kitaba da girmiş ve her nasılsa KVÇ’nin gözünden kaçmış Hapiste Yatacak Olana Öğütler‘den bir alıntıyla bitirelim… diyeceğim ama,

Yani içerde on yıl on beş yıl
daha da fazlası hattâ
geçirilmez değil
geçirilir
kararmasın yeter ki
sol memenin altındaki cevahir.

mısralarının hemen ardından, Varlam Şalamov’un Kızıl Haç öyküsündeki, son derece kuru ama bir o kadar ürpertici pasajı hatırlayınca, susmak daha doğru galiba.

Kamp her yönüyle olumsuz bir yaşam okuludur. Hiç kimse sonraki hayatına oradan yararlı ve gerekli bir şeyi taşıyamaz. Ne tutuklular, ne idareciler, ne güvenlik görevlileri, ne mühendisler, jeologlar, doktorlar gibi gayrıihtiyari şahitler, ne amirler, ne de memurlar… Orada insanın bilmemesi ve görmemesi gereken, eğer bir şekilde gördüyse ölsün daha iyi diyebileceğimiz çok şey var.

Reklamlar

Hakkında Mustafa Yılmaz
Rusça çevirmeni.

2 Responses to Gulagda bir Nazım kitabı

  1. M. Melih Güneş says:

    Benim akrabalarını aradığım kişi de Komi’nin İnta şehrindeki kamptaymış. Nâzım Hikmet 1958’de onun eski partili olduğuna dair mektup yazıyor.

Eklemek istediğiniz şeyler varsa...

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: